MIRANDO CARA AO PASADO

Se fose posíbel, como nunha película de moviola, desandar o tempo até o século XVIII e compartir a vida dos que entón habitaban Salcedo, achariámonos entre medio centenar de veciños: dous ricos vivindo na opulencia, unha decena de secundarios con boa posición, máis de trinta con pequenas diferenzas entre si, sen suficientes terras nin outros medios para viviren e o pequeno grupo restante inmerso na mendicidade.

Por vellos cadernos de partillas e observando o contorno de grandes fincas que pertenceron a un único dono, deducimos a enorme desigualdade de propiedades que naquel tempo existía en Salcedo e, como daquela non había outros medios de vida máis ca traballar na terra, a posesión de vastas extensións daba preponderancia e determinaba a abundancia para o que as posuía e a miseria para os que só eran donos dunhas minguadas herdades.

Esta diferenza de posibilidades económicas subsistiu case até finais do século XIX, porque os máis ricos establecían vínculos ou facían melloras abusivas a prol dun só fillo, coa finalidade de manter case íntegros os seus patrimonios, dando lugar a que os coherdeiros do vinculeiro, se formaban un fogar aquí, pasasen a ser pobres sendo fillos de rico, á vez que seguiron fraccionando as súas pequenas fincas, chegando así ao minifundio no que se encontran moitas das nosas parcelas.

Case os únicos postos de traballo que aquí había naquela época eran os de criado e xornaleiro na casa dos ricos, pero como estes eran poucos e os necesitados moitos, tal excedente de brazos creaba situacións aldraxantes en que os pobres ofrecíanse para traballar sen esixir máis salario ca o da comida. Isto mesmo debía ocorrer noutros lugares, pois eran moitos os esmoleiros sans ou tollidos que deambulaban polas aldeas pedindo un anaco de pan ou un lugar onde pasar a noite ao enxoito.

Non cabe dúbida de que para os aventureiros e para estas xentes oprimidas pola pobreza o descubrimento das Indias, como entón se denominou o continente americano, abriu un novo horizonte de esperanza e acolá se foron xa os nosos primeiros emigrantes, indo quizais a pé deica os portos de Vigo ou A Coruña, para embarcarse cara a un destino onde tamén os agardarían moitas vicisitudes.

Os menos audaces ou con máis apego á patria quedaron aquí, uns pagando a renda para cultivar as terras que lles sobraban aos señores ricos, outros afastábanse cara ás concas dos ríos Lor e Loureiro, para faceren plantacións de castiñeiros, construíren alvarizas ou cultivaren pequenas hortas, liberándose así da renda, mais non da fame.

Todos os medios que aquela xente tivo ao seu dispoñer eran precarios e penosos. Para faceren rompas non existían máis apeiros mecánicos ca a simple aixada, nin máis esterco químico ca a cinza obtida da queima da terra e o seu esquilmo, operación que favorecía a primeira sementeira, pero que prexudicaba o chan en sementeiras sucesivas, xa que a acción do lume destruía unha gran riqueza fertilizante acumulada polo tempo.

Como a maioría dos veciños non tiñan prados nin posibilidades para soster o gando vacún, unicamente posuían ovellas e cabras, e aquí achámonos cun trazo de cooperativismo: comprendendo que non era rendíbel pastorear cadansúas cabras, agrupáronas todas nun só rabaño chamado vixía ou veceira, de cuxo pastoreo facíanse cargo dous veciños durante os días que lles correspondese polo número de cabezas que cada un tivese.

Toda esta zona de terreo accidentado que nos separa do río Loureiro, así como o macizo que se ergue entre este río e o Lor, foi percorrido palmo a palmo e regado con gotas de suor polos nosos devanceiros pobres. Alá foron moitas xeracións de fillos de Salcedo pastorear cabras, apañar feixes de leña e facer carbón que transportaban ás costas deica Monforte, camiñando case vinte quilómetros cargados, mal vestidos e peor alimentados.

Coma as circunstancias que os rodeaban e as poucas terras que posuían non lles permitían cubrir as súas necesidades, todos os anos en Salcedo se formaba unha cuadrilla de segadores baixo a dirección dun maioral para ir a Castela.

Mentres non se dispuxo de locomoción por ferrocarril, os nosos segadores, provistos dunha mochila frugal, un pequeno fardo de roupa e un fouciño, partían a finais de xuño con dirección ao Cebreiro, a súa primeira etapa, dende aquí a Ponferrada e así sucesivamente facendo unha media diaria de dez leguas até cubriren, en dez días, as cen que os arredaban de Madrid ou Guadalaxara, hospedándose durante a penosa camiñada nas paraxes das ventas e dos mesóns. A distancia oscilaba entre cinco e dez días segundo a sega fose en Madrid ou nos distintos puntos da Terra de Campos.

A tempada de segas nas diferentes zonas de Castela duraba dous meses nos que aqueles homes soportaban os rigores da calor, comían mal, traballaban dez horas ao día sen estaren cubertos contra accidentes laborais e durmían en palleiras ou á intemperie entre as gavelas. Como a pobreza levaba emparellada a incultura, o labor dos segadores galegos non só era duro e estaba mal retribuído, senón que daba lugar a que os casteláns tivesen de Galiza e da súa xente un concepto moi equivocado.

A falta de vías de comunicación e medios de transporte para intercambios comerciais de produtos do campo e de obxectos fabricados nas grandes cidades, repercutía principalmente nas pequenas aldeas que se viron na necesidade de utilizar rústicos procedementos para elaboraren os aparellos máis indispensábeis para o seu fogar. Nas vellas ferrarías fundíronse os clásicos potes e as vellas potas e nas forxas facíanse os poucos instrumentos de que dispoñían para a mesa, así como as ferramentas para o campo e os cravos e a cerralaría para a construción.

Outro problema que preocupou aos nosos tataravós foi o da roupa. Para resolvelo pensaron en cultivar liño e a esta planta dedicaban o terreo de mellor calidade, que por tradición aínda conserva o nome de Liñar. A preparación do liño, dende que se recollía na terra até que estaba en condicións de ir ao tear, esixía un longo proceso de labores de man especializada, e o de máis esmero era o de fiar. Para este traballo, chamado fiandón ou fiadeiro, reuníanse as nosas avoas nas noites de inverno arredor do lume e á luz dos ardentes, madeiras resinosas, ou do candil con graxa. Fiaban en animado faladoiro até que as collía o sono.

Con este fío e o de la, as tecedeiras nos rústicos teares tecían teas para roupa de uso cotián e sobre todo colchas e outras prendas para a cama, que para moitos esta había ser de palla sobre táboas. Nestas aldeas aínda hai acantonado algún destes teares nos que as mans engurradas e calosas das nosas bisavoas teceron colchas que hoxe pola súa vella artesanía son moi estimadas e cotízanse a grande prezo.

Afortunadamente o progreso brindounos a oportunidade de modernizar o noso mobiliario, aínda que habemos de lamentar que no noso afán de adquirir utensilios modernos de toda clase, destruímos ou enviamos á chatarra aparellos vellos inservíbeis que hoxe pola súa antiga e rústica fabricación serían pezas de grande valor para museos.

En canto ao servizo de correos, os poucos veciños que sabían escribir e enviaban correspondencia, tiveron que desprazarse ao Camiño Real xunto ao Mesón de Castroncelos para entregala e recollela os días que acostumaban pasar os empregados deste servizo cos seus cabalos de Posta. Esta modalidade deixou de funcionar coa posta en marcha do ferrocarril Palencia-A Coruña e o derradeiro mensaxeiro enviado dende Salcedo para entregar e recoller, foi un criado da casa de Pérez chamado Salvador Rodríguez, natural de Couso.

Se os coñecementos sobre o pasado poden ser instrutivos para o presente, cremos que o comentario que nos ocupa, malia a súa sinxeleza, tamén puidese ser útil para os rapaces de hoxe se o meditasen fondamente, e serían máis felices nos seus complexos se comparasen esta abundancia, as comodidades e as posibilidades de que gozan para estudar e labrar o seu porvir con aquela miseria, penalidade, incultura e penuria nas que desenvolveron a súa vida a maioría dos nosos devanceiros.

Antonio Rivera

Artigo aparecido na revista La Voz de Salcedo, 1974, Salcedo

Tradución, Alberte González